Cuộc phỏng vấn tưởng tượng sau bữa ăn trưa

Văn xuôi có thể là nghệ thuật hay không?

Cho tôi nói trước rằng tạo ra một tác phẩm nghệ thuật chỉ là một chọn lựa, không phải là mục đích của tất cả những người viết văn. Người ta vẫn đặt văn học bên cạnh nghệ thuật, bên cạnh chứ không phải bên trong. Một tác phẩm văn học hoàn toàn có đủ lý do để tồn tại ngay cả khi tác giả của nó không xem nghệ thuật là mục đích.

Ngôn ngữ là một qui ước, là phương tiện trao đổi thông dụng và trực tiếp nhất giữa con người. Khi người viết chọn một ngôn ngữ minh bạch để đạt đến mục đích là được hiểu bằng con đường ngắn nhất, chúng ta khó nhận ra nghệ thuật vì lúc đó ngôn ngữ chỉ là một qui ước được lặp lại. Ngay cả khi tác phẩm có giá trị triết học, cũng chưa phải đương nhiên đó là một tác phẩm nghệ thuật.

Văn xuôi trở thành nghệ thuật a) Khi ngôn ngữ được đẩy đến những biên giới mới, nới rộng các qui ước. b) Khi một câu văn có thể được hiểu với nhiều tầng lớp ý nghĩa đồng lúc. c) Khi ngôn ngữ làm rung động mọi cảm xúc chứ không chỉ qua con đường lý trí.

Cho tôi hỏi lại về điểm b) Khi một câu văn có thể được hiểu với nhiều tầng lớp ý nghĩa đồng lúc.

Không phải nhiều tầng lớp ý nghĩa làm cho câu văn tối nghĩa đi, có thể bị hiểu sai, và như thế là vi phạm tội lỗi đáng chết của một người viết?

Các đề tài của triết học thường khó hiểu và công việc của người viết sách triết là làm sao cho câu văn càng minh bạch càng tốt, ý nghĩa cần nhất quán không thể bị hiểu lầm. Ngôn ngữ của triết học cần giống ngôn ngữ toán học, ví dụ như tổng số là kết quả của phép toán cộng còn sai số là kết quả của phép toán trừ. Định nghĩa không được di dịch.

Nghệ thuật, ngược lại, có thể lấy một đề tài giản dị và diễn đạt nó với nhiều tầng lớp phức tạp. Vâng, tôi đồng ý là có nhiều tầng lớp thì có thể tối nghĩa và có thể bị hiểu sai. Thay vì viết ra tất cả, câu này sau câu kia, người viết đặt các tầng lớp đồng lúc trong cùng một câu văn (như counterpoint trong nhạc) cũng có nghĩa là ông ta đặt vào tay người đọc tự do hiểu và cảm nhận. Tự do nào cũng đi kèm với ít hoặc nhiều liều lĩnh. Bị hiểu sai. Hoặc không được hiểu. Thì sao? Nghệ thuật luôn luôn phải sống với số phận đó. Điều làm nên nghệ thuật gồm hai phần. Phần bên nay là sự diễn đạt của người nghệ sĩ; phần kia là cảm nhận chủ quan của người ngắm nhìn.

Một tác phẩm nghệ thuật khi đã làm xong nhưng chưa được nhìn ngắm thì nó vẫn chưa xong.

Cái gì làm nên các tầng lớp ý nghĩa trong một câu văn?

Tôi xin mượn hình ảnh của một nhà thơ: con chim đen. Bạn biết rằng khi con chim đen bay ngang qua bầu trời, có bao nhiêu người nhìn nó thì có bấy nhiêu cách nhìn. Và nhiều hơn như vậy nữa. Người viết chỉ nhắc đến con chim đen bay ngang một lần mà thôi, trong một lần đó, có bao nhiêu cách nhìn nó dù chỉ trên nền một bầu trời duy nhất.

Tôi tưởng tượng trong tryện có một nhân vật nói về con chim đen, và điều người ấy nói có thể vừa cho bạn biết về con chim đen, vừa cho bạn biết về một bí mật của người nói. Đó là hai tầng ý nghĩa khác nhau. Người trong truyện có một ước vọng không còn làm được trong kiếp này, và trong một khoảnh khắc lạ lùng người ấy thấy con chim đen đang sống giấc mơ của mình, và người ấy tả cho bạn con chim đen trong thứ ánh sáng bất chợt đó.

Rồi lại có những tầng khác. Không phải bạn chỉ có con chim đen và người tả nó, mà còn người viết, kẻ đã tạo ra cả hai. Ở lại lâu hơn một chút, biết đâu người đọc lại thấy bí mật mình khám phá ra hoặc tìm lại được chính là của mình. Các tầng lớp trong một đoạn văn giống như mây, bạn thấy nhiều hay ít, là do mặt trời cho bạn bao nhiêu ánh sáng – và bóng tối – rọi xuyên qua đám mây đó.

Tôi còn nhiều câu hỏi, nhưng còn cần có thì giờ sắp xếp chúng lại một chút.

Ừ, để hôm khác. Bây giờ đi ngủ thôi.

Leave a Reply

Your email address will not be published.


A note sounds. Then it sounds again. But everything has changed.

Paul Griffiths on Johann Sebastian Bach

January 2011
M T W T F S S
« Dec   Mar »
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31  

Xin để lại địa chỉ email để được thông báo khi có bài mới: