Viết

Thư của anh

Em nói với tôi là em đang viết văn.
Viết không phải là viết xuống tất cả những gì đến trong đầu mình. Thời của tiểu thuyết trường thiên đã qua rồi.
Chúng ta phải học viết ít hơn mình nghĩ, nghĩ ít hơn mình biết, và cuối cùng biết ít hơn mình cảm.
Nói khác đi, học viết tức là học viết ít. Đồng ý là vậy thì khó, vì lúc nào chúng ta cũng đứng ở biên giới giữa lời nói và sự không lời.

Viết là phá giới, là thất hứa với sự im lặng. Đừng làm vậy mà không có lý do.

Cánh bướm

Khi ai đó nhắc tới cánh bướm trong truyện của họ, bạn nghĩ tới gì?

 

Trong cuốn The Master of Petersburg có một đoạn Coetzee kể lại lúc Dostoevsky đến chỗ nhà trọ con trai (riêng của vợ ông) ở cuối cùng trước khi chết. Bà chủ nhà trọ mời ông ở ại ăn tối với bà và con gái. Ông hỏi bà về Pavel, người con trai mới mất. Anh ấy làm sao biết nơi này mà đến thuê phòng.

Bà chủ nhà trọ ngập ngừng, bà định nói là anh ấy đáng mến, nhưng bà không thể nói điều đó mà không đặt nó sau một động từ ở thì quá khứ, như vậy thì sự mất mát quá rõ nét. Ông hiểu như vậy. Cuối cùng bà chỉ nói là một người thuê phòng khác giới thiệu anh ấy đến đây.

“Ông bỗng thấy bà thật khô khan, khô như chiếc cánh của một con bướm. Như thể giữa làn da và chiếc váy lót, giữa làn da và đôi tất đen sát người mà chắc chắn bà đang mặc, có một lớp phấn tro trắng mịn, cho nên, nếu để buông lơi từ vai, chiếc áo bà mặc sẽ chuồi xuống đất không cần ai nắm kéo.

Ông ước được nhìn thấy bà trần trụi, người đàn bà trong lần bừng nở cuối cùng này của tuổi xuân.”

 

Cánh bướm là một hình ảnh sáo mòn trong văn và thơ. Nhưng, với một chút chánh niệm, bạn vẫn có thể rủ bỏ mọi liên tưởng quen thuộc và dùng nó trong một ý nghĩa khác.

Chúng ta ở đâu khi chúng ta không có cảm xúc?

Where are we when we do not feel?

(Đã bao lần tôi nghĩ tôi có đủ trí nhớ và cảm xúc để viết được cả một cuốn truyện, nhưng rồi, như hôm nay, chỉ viết được một câu ngắn. Sự yên lặng sẽ trải dài những trang còn lại, những trang giấy trắng, bị gió bay trong đêm, bay lên và rớt xuống ven đường. Nếu có ai nhặt lên, thì hơi ẩm giấy đã thấm từ những đầu ngọn cỏ tối là tất cả câu chuyện: thật ra là có dấu vết của một mùa sương; thật ra là không có gì cả.)

Bơi lội

Whitman rỡn như thánh hiền thi đua lội bơi với con nít.
– Bùi Giáng –

Nguyễn Ngọc Tư có viết một đoạn đại ý là tự do cô mong ước nhất là tự do được viết sai. Nếu chỉ viết đúng không thôi thì, cuối cùng/cuối đời, cũng như không viết. Về cái khoản tự do này thì anh Bùi Giáng là thượng đẳng đai tím.

Nếu hôm nay là thứ năm, tôi sẽ viết thêm một đoạn về sự khác nhau giữa đúng và sai, và về kết quả cuộc thi bơi lội của anh W với đám con nít trên sông Cooper vào ngày 22 tháng 2 năm 1885.

Nhưng hôm nay là chủ nhật. Chủ nhật chỉ nên viết ngắn.

Cuộc phỏng vấn tưởng tượng sau bữa ăn trưa

Văn xuôi có thể là nghệ thuật hay không?

Cho tôi nói trước rằng tạo ra một tác phẩm nghệ thuật chỉ là một chọn lựa, không phải là mục đích của tất cả những người viết văn. Người ta vẫn đặt văn học bên cạnh nghệ thuật, bên cạnh chứ không phải bên trong. Một tác phẩm văn học hoàn toàn có đủ lý do để tồn tại ngay cả khi tác giả của nó không xem nghệ thuật là mục đích.

Ngôn ngữ là một qui ước, là phương tiện trao đổi thông dụng và trực tiếp nhất giữa con người. Khi người viết chọn một ngôn ngữ minh bạch để đạt đến mục đích là được hiểu bằng con đường ngắn nhất, chúng ta khó nhận ra nghệ thuật vì lúc đó ngôn ngữ chỉ là một qui ước được lặp lại. Ngay cả khi tác phẩm có giá trị triết học, cũng chưa phải đương nhiên đó là một tác phẩm nghệ thuật.

Văn xuôi trở thành nghệ thuật a) Khi ngôn ngữ được đẩy đến những biên giới mới, nới rộng các qui ước. b) Khi một câu văn có thể được hiểu với nhiều tầng lớp ý nghĩa đồng lúc. c) Khi ngôn ngữ làm rung động mọi cảm xúc chứ không chỉ qua con đường lý trí.

Cho tôi hỏi lại về điểm b) Khi một câu văn có thể được hiểu với nhiều tầng lớp ý nghĩa đồng lúc.

Không phải nhiều tầng lớp ý nghĩa làm cho câu văn tối nghĩa đi, có thể bị hiểu sai, và như thế là vi phạm tội lỗi đáng chết của một người viết?

Các đề tài của triết học thường khó hiểu và công việc của người viết sách triết là làm sao cho câu văn càng minh bạch càng tốt, ý nghĩa cần nhất quán không thể bị hiểu lầm. Ngôn ngữ của triết học cần giống ngôn ngữ toán học, ví dụ như tổng số là kết quả của phép toán cộng còn sai số là kết quả của phép toán trừ. Định nghĩa không được di dịch.

Nghệ thuật, ngược lại, có thể lấy một đề tài giản dị và diễn đạt nó với nhiều tầng lớp phức tạp. Vâng, tôi đồng ý là có nhiều tầng lớp thì có thể tối nghĩa và có thể bị hiểu sai. Thay vì viết ra tất cả, câu này sau câu kia, người viết đặt các tầng lớp đồng lúc trong cùng một câu văn (như counterpoint trong nhạc) cũng có nghĩa là ông ta đặt vào tay người đọc tự do hiểu và cảm nhận. Tự do nào cũng đi kèm với ít hoặc nhiều liều lĩnh. Bị hiểu sai. Hoặc không được hiểu. Thì sao? Nghệ thuật luôn luôn phải sống với số phận đó. Điều làm nên nghệ thuật gồm hai phần. Phần bên nay là sự diễn đạt của người nghệ sĩ; phần kia là cảm nhận chủ quan của người ngắm nhìn.

Một tác phẩm nghệ thuật khi đã làm xong nhưng chưa được nhìn ngắm thì nó vẫn chưa xong.

Cái gì làm nên các tầng lớp ý nghĩa trong một câu văn?

Tôi xin mượn hình ảnh của một nhà thơ: con chim đen. Bạn biết rằng khi con chim đen bay ngang qua bầu trời, có bao nhiêu người nhìn nó thì có bấy nhiêu cách nhìn. Và nhiều hơn như vậy nữa. Người viết chỉ nhắc đến con chim đen bay ngang một lần mà thôi, trong một lần đó, có bao nhiêu cách nhìn nó dù chỉ trên nền một bầu trời duy nhất.

Tôi tưởng tượng trong tryện có một nhân vật nói về con chim đen, và điều người ấy nói có thể vừa cho bạn biết về con chim đen, vừa cho bạn biết về một bí mật của người nói. Đó là hai tầng ý nghĩa khác nhau. Người trong truyện có một ước vọng không còn làm được trong kiếp này, và trong một khoảnh khắc lạ lùng người ấy thấy con chim đen đang sống giấc mơ của mình, và người ấy tả cho bạn con chim đen trong thứ ánh sáng bất chợt đó.

Rồi lại có những tầng khác. Không phải bạn chỉ có con chim đen và người tả nó, mà còn người viết, kẻ đã tạo ra cả hai. Ở lại lâu hơn một chút, biết đâu người đọc lại thấy bí mật mình khám phá ra hoặc tìm lại được chính là của mình. Các tầng lớp trong một đoạn văn giống như mây, bạn thấy nhiều hay ít, là do mặt trời cho bạn bao nhiêu ánh sáng – và bóng tối – rọi xuyên qua đám mây đó.

Tôi còn nhiều câu hỏi, nhưng còn cần có thì giờ sắp xếp chúng lại một chút.

Ừ, để hôm khác. Bây giờ đi ngủ thôi.


A note sounds. Then it sounds again. But everything has changed.

Paul Griffiths on Johann Sebastian Bach

March 2017
M T W T F S S
« Mar    
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031  

Xin để lại địa chỉ email để được thông báo khi có bài mới: